იმ დროს, როდესაც ანტილიბერალიზმი მომავლის გარდაუვალ ტალღად წარმოგვიდგა, უნგრელებმა ხმათა დიდი უმრავლესობით კურსის მკვეთრ შემობრუნებას მისცეს ხმა. თუმცა, 1989 წლის გათავისუფლებისგან განსხვავებით, ამ კვირის საარჩევნო შედეგი მხოლოდ ხანგრძლივი პროცესის დასაწყისია, რომლის საბოლოო გამოსავალიც ჯერ კიდევ ბუნდოვანია.
ავტორი: სტივენ ჰოლმსი
12 აპრილის ღამეს, როდესაც უნგრეთის პრემიერ-მინისტრმა, ვიქტორ ორბანმა, ხელისუფლებაში გატარებული 16 წლის შემდეგ დამარცხება აღიარა, დუნაის სანაპიროზე შეკრებილმა ხალხმა სკანდირება დაიწყო. მათ ახალი სიტყვები არ გამოუგონიათ — ამის საჭიროება არც ყოფილა. მათ ოთხი ათწლეულის წინანდელ ფრაზას მიმართეს, რომელმაც ოდესღაც ისტორიული გარდატეხა მოიტანა: „Ruszkik haza“ („რუსებო, წადით სახლში!“).
შეუძლია უნგრეთს კურსის შეცვლა?
თუმცა ამჯერად ამ სიტყვებს სულ სხვა დატვირთვა ჰქონდა. 1989 წელს, როდესაც ეს შეძახილი უნგრელების მრავალწლიან მოთხოვნას — კომუნისტური მმართველობის დასრულებას — გამოხატავდა, უნგრეთი სამ ათწლეულზე მეტხანს ატარებდა „რუსული ჩექმის“ ქვეშ და ეს სულაც არ იყო მეტაფორა. 1956 წლის რევოლუციის ჩამხშობ საბჭოთა ტანკებს მოჰყვა საბჭოთა ჯარი, რომელსაც ქვეყანა არასოდეს დაუტოვებია; საბჭოთა კავშირის მიერ დანიშნული მთავრობა, რომელიც მარიონეტული რეჟიმის ფუნქციას ასრულებდა, და პოლიტიკურ-ეკონომიკური სისტემა, რომელიც სრულად სსრკ-დან იყო იმპორტირებული. მაშინდელი „Ruszkik haza“ ნიშნავდა უცხოური ოკუპაციის დასრულებას და იმ სუვერენიტეტის დაბრუნებას, რომელიც გარეშე ძალამ წაართვა ქვეყანას.
რას ნიშნავდა ეს შეძახილი ამ კვირას? ორბანი არ ყოფილა რუსეთის მარიონეტი. ის იყო თავისუფლად არჩეული ლიდერი, რომელმაც დროთა განმავლობაში თავად აირჩია ვლადიმერ პუტინის კრემლთან ალიანსი — იდეოლოგიური სიახლოვის, პირადი სიმპათიებისა და, უპირველეს ყოვლისა, ფინანსური ინტერესების გამო. რუსეთი, რომელიც ამ არჩევნებზე აჩრდილივით იდგა, ტანკებით არ მოსულა. ის შემოიპარა გაზის კონტრაქტებით, ოლიგარქიული ქსელებითა და საჯარო ცხოვრების სისტემური კოროზიით, რაც კერძო გამდიდრების წყურვილმა გამოიწვია.
ამ შეძახილის გაცოცხლებით უნგრელებმა უარი თქვეს „ძარცვის სისტემაზე“, რომელმაც ორბანის გარემოცვა ზღაპრულად გაამდიდრა, სახელმწიფო კი გამოფიტა. მტერი იყო არა მონობა მისი კლასიკური ფორმით, არამედ კლეპტოკრატია.
ეს განსხვავება გადამწყვეტია მომავლისთვის. ოკუპაცია მაშინ სრულდება, როდესაც ჯარები ტოვებენ ტერიტორიას, კლეპტოკრატია კი არჩევნებთან ერთად არ ქრება. ვინაიდან ასეთი სისტემები ღრმად იდგამენ ფესვებს სასამართლოებში, მედიაში, სახელმწიფო შესყიდვების მექანიზმებსა და ადგილობრივ ადმინისტრაციებში, მათ შეუძლიათ გადარჩნენ იმ შემთხვევაშიც კი, თუ ხელისუფლებაში რადიკალური ცვლილებები მოხდება.
რაც უნდა შთამბეჭდავი იყოს ორბანის დამარცხება, ეს არ ნიშნავს იმ მანქანის დემონტაჟს, რომელსაც 16 წლის განმავლობაში აშენებდა. პეტერ მადიარის გამარჯვება მხოლოდ დასაწყისია ხანგრძლივი ინსტიტუციური და ეკონომიკური ბრძოლისა, რომლის შედეგი გაურკვეველი დარჩება მაშინაც კი, თუ მისი პარტია („ტისა“) პარლამენტში საკონსტიტუციო უმრავლესობას მოიპოვებს.
მიუხედავად ამისა, საარჩევნო შედეგი არაჩვეულებრივია. ლიდერი, რომელმაც საკუთარი თავი „არალიბერალური დემოკრატიის“ სიმბოლოდ აქცია — მოდელისა, რომლითაც უნგრეთის საზღვრებს მიღმაც აღფრთოვანებულნი იყვნენ და ჰბაძავდნენ — მშვიდობიანად, საარჩევნო ყუთთან დამარცხდა. ათწლეულში, როდესაც ანტილიბერალიზმი მომავლის მთავარ ტენდენციად მოინათლა, უნგრელებმა აირჩიეს კურსის შეცვლა.
ირონია აშკარაა: ორბანის პროექტი ეყრდნობოდა დემოკრატიის გარეგნული ფორმების შენარჩუნებას მაშინაც კი, როცა ის შინაარსისგან ცლიდა მათ. არჩევნების პირდაპირ გაუქმება შეუძლებელი იყო, რადგან ევროკავშირის წევრობა და ევროპული სუბსიდიები, რომლებიც მის პატრონაჟულ ქსელს კვებავდა, დემოკრატიული პროცედურების ნომინალურ დაცვას მაინც მოითხოვდა. ფულის ნაკადის შესანარჩუნებლად არჩევნები უნდა გაგრძელებულიყო და საბოლოოდ, სწორედ ამის გამო ჩამოშორდა ორბანი ძალაუფლებას.
ეს შედეგი სამართლიანად აღიქმება იმის დასტურად, რომ მყარად ფესვგადგმული არალიბერალური რეჟიმების დამარცხებაც კი შესაძლებელია არჩევნების გზით. თუმცა ეს აჩენს უფრო რთულ კითხვას: რა პირობებში შეიძლება შენარჩუნდეს ასეთი გამარჯვება? 1989 წელს უნგრელები გაურკვევლობაში არ გადამხტარან — ისინი მიდიოდნენ მკაფიოდ განსაზღვრული მიზნისკენ: ცივი ომის პერიოდის დასავლეთისკენ. „ევროპაში დაბრუნება“ ნიშნავდა შესვლას პოლიტიკურ და უსაფრთხოების წესრიგში, რომლის ღუზაც ამერიკის ძალაუფლება და იდეოლოგიური თავდაჯერებულობა იყო. აშშ არსებობდა არა მხოლოდ როგორც სამხედრო გარანტი, არამედ როგორც მოდელი და დაპირება.
ეს კონტექსტი რადიკალურად შეიცვალა.
2026 წელს აშშ-მა მხარი არა უნგრეთის დემოკრატიული აღდგენის ძალებს, არამედ ორბანს დაუჭირა. პრეზიდენტი დონალდ ტრამპი და მისი „MAGA“ მოძრაობა ორბანის სისტემას ხედავენ არა როგორც წინააღმდეგობის ობიექტს, არამედ როგორც მისაბაძ მოდელს. მათთვის უნგრეთი იდეოლოგიური ბრძოლის ველია და არა დემოკრატიული სოლიდარობის ადგილი.
ეს გლობალური ცვლილება — გარემოსი, რომელიც ადრე ლიბერალურ ტრანსფორმაციას აძლიერებდა, ახლა კი მის შეფერხებას ცდილობს — ცვლის უნგრეთის პოლიტიკური გარღვევის მნიშვნელობას. ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის წინაშე მდგარი კითხვა აღარ არის ის, თუ რამდენად სწრაფად შეუერთდება დასავლეთს. საკითხავი ის არის, შესაძლებელია თუ არა საერთოდ ლიბერალური დემოკრატიის აღდგენა და შენარჩუნება ევროპაში, როდესაც მისი ძლიერი ამერიკელი მფარველი გულგრილი გახდა ან სულაც დემოკრატიის მტრებთან კოლაბორაციაში შევიდა. მარტივად რომ ვთქვათ: შეუძლია თუ არა ევროპას ამ ტვირთის მარტო ტარება?
ევროკავშირი ეკონომიკური გიგანტი და რეგულატორული ზემძლავრია, მაგრამ ის სხვა გეოპოლიტიკური ეპოქისთვის შეიქმნა. თუ უნგრეთის დემოკრატიულმა განახლებამ ფეხი უნდა მოიკიდოს, „ევროპის არჩევა“ უნდა ითარგმნოს ყოველდღიური ცხოვრების ხელშესახებ გაუმჯობესებაში — მომუშავე ინსტიტუტებში, ეკონომიკურ სტაბილურობასა და ხილულ სარგებელში, რომელიც კონკურენციას გაუწევს და დაძლევს ორბანის რეჟიმის პატრონაჟისა და კონტროლის მემკვიდრეობას. ბოლოს და ბოლოს, მიუხედავად იმისა, რომ ორბანმა თანამდებობა დაკარგა, ის ინარჩუნებს პოლიტიკურ ბაზას, ლოიალურ მედიაეკოსისტემას და მოკავშირეთა ქსელს ქვეყნის შიგნით თუ გარეთ. მის მიერ აშენებული სისტემა ოპოზიციაში ყოფნასაც მოერგება. მისი უნარი, მოახდინოს დესტაბილიზაცია, შეფერხება და თვითრეორგანიზაცია, არ უნდა იქნას სათანადოდ შეუფასებელი.
1989 წელს „Ruszkik haza“ მიუთითებდა გარეშე ოკუპანტზე და ითხოვდა მის წასვლას. 2026 წელს ის მიზნად ისახავს, განდევნოს რაღაც უფრო ნაკლებად ხილული და უფრო გამძლე: მმართველობის ფორმა, რომელიც დამოკიდებულების, გავლენისა და რესურსების ექსტრაქციის ქსელებით ოპერირებს და რომლის უბრალოდ ქვეყნიდან გაძევება შეუძლებელია. შესაბამისად, ბრძოლა, რომელიც ამ შეძახილმა გამოაცხადა, სულ სხვა ხასიათისაა. ლოზუნგი იგივეა, მაგრამ შინაარსი — ახალი. 1989 წელს მან დატყვევებული ერი გაათავისუფლა. 2026 წელს კი მომავალს ტოვებს ღიას და არა მხოლოდ უნგრელებისთვის.
ავტორის შესახებ: სტივენ ჰოლმსი ნიუ-იორკის უნივერსიტეტის სამართლის სკოლის პროფესორი და ბერლინის ამერიკული აკადემიის „Berlin Prize“-ის სტიპენდიანტია. ის ივან კრასტევთან ერთად არის თანაავტორი წიგნისა „შუქი, რომელიც ჩაქრა: რეალობის გააზრება“.
სტატია ქვეყნდება The Project Syndicate-ისა და „ნეტგაზეთის“ შეთანხმების შესაბამისად.
რედაქციის შენიშვნა: კომენტარების განყოფილებაში გამოქვეყნებული სხვადასხვა ავტორის მოსაზრებები, შესაძლოა, არ ასახავდეს „ნეტგაზეთის“ პოზიციას.