“როცა 18 წლის ახალგაზრდას განვითარების საშუალებას უსპობ, მთელ თაობას და ერს ძალიან დიდ ზიანს მიაყენებ” – ამბობს პროფესორი ნანა დიხამინჯია დაანონსებული განათლების რეფორმის შესახებ საუბრისას.
ნეტგაზეთი მას ესაუბრა უმაღლესი განათლების შესახებ კანონში ცვლილებების შესახებ, რომელიც “ქართული ოცნების” პარლამენტმა დაჩქარებული წესით განიხილა და 2 დღეში დაამტკიცა. დიხამინჯიას შეფასებით, ცვლილებების მიზანი უნივერსიტეტების კონტროლია, “რომ არავინ დარჩეს ხმის ამომღები, არცერთი თავისუფალი კუნძული აღარ დარჩეს ქვეყანაში”.
“იდეალური მთავრობა რომ გვყავდეს, რომელსაც ყველანაირად ვენდობით და იდეალური რეფორმა რომ იყოს – სულაც გია დვალი და ზაალ კოკაია ახორციელებდნენ – როცა არაფერს არ გვეუბნებიან, მარტო ამის გამო უნდა ვეჩხუბოთ და მოვთხოვოთ კითხვებზე პასუხები”, – ამბობს ნანა დიხამინჯია.
რა კითხვებია, რომლებზეც პასუხები არ გაქვთ? რა კითხვები უნდა დასვან მშობლებმა და მომავალმა აბიტურიენტებმა, რომლებსაც სწავლის გაგრძელების შესახებ გადაწყვეტილების მიღება ასეთი კარდინალური ცვლილებების პერიოდში უწევთ?
შვილის მომავალი ყველაზე ძვირფასია. უკანასკნელ თეთრს გაიღებ, არაფერს არ ჩაიცვამ და არ შეჭამ, მაგრამ განათლებას მისცემ, რომ მას უკეთესი მომავალი ჰქონდეს. ხომ ასეა?! მე რომ მშობელი ვიყო [რომლის შვილი საქართველოში აბარებს], რა კითხვებს დავსვამდი და რას მოვითხოვდი იმ შემთხვევაშიც კი, თუ, მაგალითად, არ ვაპროტესტებ და მაინტერესებს, ეს უნივერსიტეტები იჩაგრებიან თუ არა და მარტო ჩემი შვილი მაღელვებს:
- პირველ რიგში, მშობლები უნდა ითხოვდნენ, რომ თუ ახალ წლამდე ვერ დაიდება დეტალური სამოქმედო გეგმა, მაშინ განხორციელებამ უნდა გადაიწიოს.
- მეორე, უნდა ვიცოდე, რომელ უნივერსიტეტს რომელი პროგრამა დარჩება – ეს არის ძალიან მნიშვნელოვანი. იმიტომ, რომ როგორი უნივერსიტეტიც არის, ისეთი ხარისხით ხორციელდება პროგრამა. მაგალითად, მე თუ ვინმეს ვურჩევდი, კომპიუტერულ ინჟინერიაზე ილიას უნივერსიტეტში ჩაებარებინა, შეიძლება არ ვურჩიო, რომ სხვაგან, მაგალითად, ტექნიკურში ჩააბარონ;
- მესამე, რამდენი იქნება მისაღები ადგილი. ესეც არის ძალიან მნიშვნელოვანი. გარდა ამისა, როდის უქმდება მე-12 კლასი? როდის მოხდება ისე, რომ ერთდროულად დაამთავრებენ მე-12 კლასელები და მე-11 კლასელები? ამ დროს გაორმაგდება აბიტურიენტების რაოდენობა, ხომ? სად ხვდება მაშინ ჩემი შვილი?
ეს არის ის კითხვები, რომლებზე პასუხიც აუცილებლად უნდა მოითხოვონ მშობლებმა, ვისაც ჰყავს უფროსკლასელი შვილები.
მშობლებს აუცილებლად უნდა ახსოვდეთ მე-10 სკოლის გამოსვლა. ბავშვები წვალობდნენ წლების განმავლობაში. როგორც კი გადაწყვიტეს მშობლებმა, რომ სერიოზული აქცია გაეკეთებინათ – რამდენჯერმე გადაეკეტათ ქუჩა – მაშინვე მოინახა მათთვის ადგილიც და დაფინანსებაც.
ზუსტად ასე ათეულობით სკოლა არის მესამე ცვლაში. როგორ შეიძლება, რომ სკოლა 3-4 წელი შენდებოდეს?! კერძო სკოლა ნახევარ წელიწადში აშენებს შენობას. იმის გამო, რომ ვიღაცებმა ტენდერების მილიონები შეჭამეს, წვალობს მშობელი, წვალობს ბავშვი, რომელიც ვერ იღებს ნორმალურ განათლებას, წვალობს მასწავლებელი და არავინ არ ფიქრობს, რომ გააპროტესტოს. მშობელმა უნდა იცოდეს და უნდა დაიცვას შვილის განათლების და ნორმალურად ფუნქციონირების უფლება.
ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ცვლილება ეხება იმას, რომ თითოეულ პროგრამაზე მისაღები სტუდენტების რაოდენობას განსაზღვრავს არა უნივერსიტეტი, არამედ მთავრობა. როგორც განათლების მინისტრის მოადგილემ, ზვიად გაბისონიამ თქვა, ამ რაოდენობას განსაზღვრავენ ეკონომიკის სამინისტროსთან ერთად “შრომის ბაზრის მოთხოვნების” შესაბამისად. როგორ აფასებთ ამას?
სახელმწიფო გეუბნება, შენ, თუ წელს მიიღე 100 სტუდენტი კომპიუტერულ მეცნიერებაზე, მომავალ წელს 50 უნდა მიიღო, 40 თუ ისევ 100, ეს არის აბსურდი. ამ პირობებში როგორ შეიძლება უნივერსიტეტმა რამე დაგეგმოს? სულ მცირე, პროფესორს ხომ ვერ აიყვანს და ვერ გააგდებს ყოველ წელს?
არანაირ შრომის ბაზართან არ აქვს ამას კავშირი. კობახიძეს წამოსცდა, ერთი წლით ადრე რომ დაამთავრებს სტუდენტი სწავლას, 30 000-ზე მეტი სამუშაო ძალა შემოვა ბაზარზეო. ამ დროს, ერთი მხრივ, სამსახურების პრობლემა გვაქვს, მეორე მხრივ – სამუშაო ძალის. იმიტომ, რომ ეს ბიზნესები, მათ შორის “ოცნებასთან” დაახლოებული კომპანიები, ძალიან ცოტას უხდიან ახალგაზრდებს. არ არის ისე, რომ სამუშაო ადგილები “ყრია” და ახალგაზრდები უარს ამბობენ. ეს არის იმის ბრალი, რომ “ყრია” იაფიანი, ანუ მონური სამუშაო ადგილები. არ უნდათ ახალგაზრდებს ამ მონურ სამუშაო ადგილებზე მუშაობა. შენ თუ მას განათლებას შეუზღუდავ ისე, რომ უცხოეთშიც ვეღარ წავა, ფაქტობრივად იღებ იაფ სამუშაო ძალას შენი ბიზნესებისთვის.
იმ დაშვებითაც კი, თუ კონკრეტულ მიმართულებაზე მისაღები სტუდენტობის რაოდენობა ობიექტური კრიტერიუმით განისაზღვრება, რა საჭიროა სახელმწიფოსგან ამის კონტროლი ყოველი სასწავლო წლის დასაწყისში?
საუნივერსიტეტო პროგრამები აკრედიტაციას იღებენ ხოლმე ექვსი წლით, საშუალოდ. ამ პროცესში უნივერსიტეტს მოეთხოვებოდა, რომ ჩაეტარებინა შრომის ბაზრის კვლევა და გამოეკითხა დამსაქმებლები. მეც და ბევრი სხვა ექსპერტიც ვამბობდით, რომ ეს არ არის სწორი მიდგომა. იმიტომ, რომ უნივერსიტეტს ძალიან უჭირს, თვითონ ჩაატაროს შრომის ბაზრის კვლევა და გაცილებით უკეთესი იქნება, თუ სახელმწიფო დადებს ზუსტ სტატისტიკას, გააკეთოს ზოგადი შეფასება, რომ ვთქვათ, რამდენი ადგილია გამოცხადებული, რამდენი შეივსო, რამდენი დასაქმებულია, ასაკობრივად როგორ არის – ამა თუ იმ სფეროში ჭარბობს თუ არა ასაკოვანი ხალხი და არის თუ არა მოთხოვნა და ა.შ. უნივერსიტეტი ამას გაითვალისწინებდა.
ახლა რომ ამბობენ, ყოველ წელს შევცვლით რაოდენობასო, არის ძალიან სასაცილო. ჯერ ერთი, სტუდენტი ერთ წელში არ ამთავრებს უნივერსიტეტს, ამთავრებს ჩარიცხვიდან ოთხი წლის მერე [რეფორმის შემდეგ საბაკალავრო სწავლება 3 წლამდე მცირდება, პლუს ერთწლიანი მაგისტრატურა – ნეტ.]. ოთხი წლით ადრე განსაზღვრა [შრომის ბაზრის მოთხოვნების] ძალიან რთულია. მაგალითად, ოთხი წლის წინ ვებ-დეველოპერებზე უზარმაზარი მოთხოვნა იყო, მაგრამ ხელოვნურმა ინტელექტმა ძალიან შეამცირა მოთხოვნა. ტექნოლოგიური ძვრების პირობებში შეუძლებელია მაღალი ალბათობით განსაზღვრო, რა პროფესიაზე არის დიდი მოთხოვნა. ზოგადად ისე ვითარდება სამყარო, რომ ყველა უნდა სწავლობდეს მათემატიკას, მონაცემთა ანალიზს, ყველა უნდა ერკვეოდეს ხელოვნურ ინტელექტში და ძალიან მნიშვნელოვანია ფუნდამენტური მეცნიერებების სწავლა.
უმაღლესი განათლების რეფორმის მთავარი შირმა, რომელზეც ყველაზე მეტს საუბრობენ ავტორები, არის ის, რომ სახელმწიფო უნივერსიტეტებში სწავლა ხდება უფასო. თუმცა ბევრი დეტალი ამ ნაწილშიც ბუნდოვანია. იმ პირობებში, როცა ცვლილებებით უნივერსიტეტებში მისაღები სტუდენტების ოდენობას სახელმწიფო განსაზღვრავს, ხომ არ შეგვიძლია ვივარაუდოთ, რომ შემცირდება სტუდენტების რიცხვი?
რა თქმა უნდა. ამხელა ცვლილებებს რომ აკეთებენ, ყველაფერი ხომ ფული ღირს? ბიუჯეტის პროექტი დევს, დაახლოებით 160 მილიონია გამოყოფილი უმაღლეს განათლებაზე, ოღონდ ჩვენ არ ვიცით, ეს რაზეა გამოყოფილი: შენობებისთვის არის? ლაბორატორიებისთვის არის? სწავლის დაფინანსებისთვის არის? რისთვის არის? არაფერზე პასუხი არ გვაქვს.
დაახლოებით ასეთი განცხადებები გვესმის, მე რომ გამოვიდე და ვთქვა: “ხალხო, უნივერსიტეტს ვქმნი ახლა და ორ წელიწადში ჩვენ სტენფორდი გვექნება საქართველოში”. კი ბატონო, ძალიან მინდა, რომ მქონდეს, მაგრამ თუ მე ეს ყველაფერი არ დავთვალე, არ გავწერე ხარჯები, არ გავწერე, რისი პოტენციალი მაქვს, ცხადია, ეს იქნება უბრალოდ ცარიელი დაპირება. არ შეიძლება, ასეთ ცარიელ დაპირებაზე მასწავლებელი, სკოლა, ან მშობელი ეგებოდეს. დღეს რომ თქვას მთავრობამ, რომ ხვალ ყველას პური გექნებათ უფასოდ – მაღაზიაში შეხვალთ და აიღებთო, ხომ არ უნდა გაგვიხარდეს?! უნდა მივხვდეთ, რომ რაღაცა ძალიან ცუდი ხდება ჩვენს ქვეყანაში, თუ ასეთ სისულელეს დაგვპირდებიან?!
ნანა დიხამინჯია
რაც შეეხება რეფორმის იმ ნაწილს, რომლითაც სახელმწიფო უნივერსიტეტების უმრავლესობა აბიტურიენტებს მხოლოდ ერთ მიმართულებაზე მიიღებს. მზად არიან უნივერსიტეტები ამგვარი ცვლილებისთვის?
არც ამაზე გვაქვს კონკრეტული პასუხი. თბილისში 4 თუ 5 სახელმწიფო უნივერსიტეტია. ერთი და იგივე პროგრამები აქვს უმეტესობას – ერთი და იგივე დასახელების, თორემ ხარისხი, რა თქმა უნდა, ძალიან განსხვავდება. რომ გააუქმებ სხვებთან, ვის უტოვებ, ან რამდენს უტოვებ, იცის ვინმემ? თუ კომპიუტერულ ინჟინერიაზე ტექნიკური უნივერსიტეტი, პირობითად, 80 ადამიანს იღებდა, ილიაუნი 60-ს და თსუ-ც 60-ს, და თუ ეს პროგრამა მხოლოდ ტექნიკურს დარჩება, გაუფართოვდება პროგრამა და მეტი სტუდენტის მიღებას შეძლებს? თუ გაუფართოვდება, აქვს ამის რესურსები?
მე ექსპერტად ვმუშაობდი, ანუ ვთანამშრომლობდი განათლების ხარისხის ცენტრთან. ჩვენ ვამოწმებდით პროგრამებს და ვსწავლობდით, რა რესურსები აქვს უნივერსიტეტს – როცა ამბობს, რომ ამდენ სტუდენტს მივიღებ, შეუძლია თუ არა მათ მოემსახუროს, ვთქვათ, აქვს თუ არა საკმარისი კომპიუტერები, აქვს თუ არა საკმარისი აუდიტორიები, აქვს თუ არა საკმარისი საინჟინრო მოწყობილობები, რომ ლაბორატორიაში იმუშაონ სტუდენტებმა და ა.შ. შეამოწმა ეს ვინმემ?
ზოგადად, საპილოტე პროგრამის შემუშავება, კვლევა, ან თუნდაც სხვა ქვეყნების პრაქტიკის შესწავლა ხომ მნიშვნელოვანი წინაპირობაა ნებისმიერი რეფორმის განხორციელებამდე?! კანონპროექტის განმარტებით ბარათში მსგავსი რამე ამოიკითხეთ?
სამარცხვინოა, რომ კანონპროექტის განმარტებითი ბარათში წერია, რომ არცერთ ორგანიზაციას – არც სახელმწიფოს, არც საერთაშორისოს, არც ადგილობრივს- არცერთ ექსპერტს მონაწილეობა არ მიუღია ამ დოკუმენტის შემუშავებაში. ასეთი რამ, მე მგონი, არცერთი ნორმალური ქვეყნის ისტორიას არ ახსოვს, რომ განათლების რეფორმა დაიგეგმა და მონაწილეობა არავის არ მიუღია, არ შედარებულა არცერთი სხვა ქვეყნის გამოცდილებასთან… არ ჩატარებულა კვლევა. ეს რომ პირდაპირ კანონპროექტში ჩაწერეს, ნიშნავს იმას, რომ აბსოლუტურად არ თვლიან თავს ვინმეს წინაშე ანგარიშვალდებულად. თუნდაც მხოლოდ აი, ამ ჩანაწერის გამო უნდა იყოს ხალხი აღშფოთებული.
ექიმმა წამლები დაგინიშნოს და არ გითხრას, რა წამალია, რა რისკებია, რა შედეგები შეიძლება ჰქონდეს… უბრალოდ გითხრას, რომ აი, ეს უნდა დალიო და მორჩა, დაახლოებით ასეთ მდგომარეობაში ვართ.
ზოგადი განათლების კონცეფციის შესაბამისად, რომლის მიხედვითაც მე-12 კლასი უნდა გაუქმდეს, გართულდება პირდაპირ უცხოურ უნივერსიტეტებში ჩაბარების გზაც. უმაღლესი განათლების რეფორმა როგორ იმოქმედებს ევროპულ უნივერსიტეტებთან თანამშრომლობასა და გაცვლით პროგრამებზე?
როგორც უთხრეს სახელმწიფო უნივერსიტეტებს, ისინი უცხოელ სტუდენტებს ვეღარ მიიღებენ. უნივერსიტეტი თუ უცხოელს ვერ მიიღებს, ინგლისურენოვან პროგრამას არ დატოვებს. იმიტომ, რომ ძვირი უჯდება ინგლისურენოვანი პროგრამა. ეს პროგრამები ჰქონდათ უცხოელი სტუდენტების ხარჯზე, რომლებიც მეტ ფულს იხდიან. თუ ინგლისურენოვანი პროგრამები არ ექნება, ევროპულ უნივერსიტეტებს არ მოუნდებათ შენთან გაცვლითი პროგრამის გაკეთება. შენ თუ არ გექნება ინგლისურენოვანი პროგრამები, არ გექნება ერასმუსის გაცვლითი პროგრამები.
მაშ, რას ემსახურება ეს რეფორმა? რა მიზანი აქვთ, თქვენი აზრით?
ერთ წინადადებაშიც არ ჩანს, რომ მათი მიზანი რაიმეს გაუმჯობესებაა. პირიქით, მათი მიზანი არის, რომ რაც შეიძლება მეტად დაანგრიონ განათლების სისტემა. არ გამოუვათო, ვიღაცები მეუბნებიან, იმის იმედი აქვთ, რომ ძალიან ცოტა ჭკვიანი ადამიანია მანდ – განხორციელებასაც ხომ ჭკუა სჭირდება?! – და არ გამოუვათო. მნიშვნელობა არა აქვს, როგორ გამოუვათ. მთავარია, რომ ნგრევა გამოუვათ. მეტი მიზანი არც აქვთ.
ადრე ვამბობდით ხოლმე, რომ სახელმწიფო იყენებდა აკრედიტაციისა და ავტორიზაციის პროცესს, როგორც დაშინების ინსტრუმენტს. აღმოჩნდა, რომ არ იყო ეს საკმარისი და ახლა პირდაპირ ეუბნება უნივერსიტეტს, რომ მე ვიტყვი, რამდენ სტუდენტს მიიღებ, შენი შემოსავალი პირდაპირ ჩემზეა დამოკიდებული და შენ არ გექნება არანაირი თავისუფალი ფული. თავისუფალი ფული, იგივე უცხოელი სტუდენტების სახით აღარ ექნებათ. ასე ცდილობენ, სრულად ჩაიგდონ ხელში უნივერსიტეტების კონტროლი.
ჯერჯერობით, როგორც ჩანს, კერძო უნივერსიტეტებს ვერ ეხებიან. ისე ახორციელებენ ამას, რომ მუდმივად ვიღაცას რჩებოდეს განცდა, რომ თვითონ გადარჩება – ერთიანად რომ არ გამოიწვიონ პროტესტი. უნივერსიტეტები მეტ-ნაკლებად თავისუფალი სივრცე იყო. იმის მიუხედავად, რომ სახელმწიფო დიდად არ იკლავდა თავს უნივერსიტეტებზე ზრუნვით, საერთაშორისო კონტაქტებით, საერთაშორისო ფულით, თანამშრომლობებით, გაცვლითი პროგრამებით, უცხოეთში წასული მეცნიერების პირადი კონტაქტებით და პირადი წვლილით უნივერსიტეტები მეტ-ნაკლებად მაინც ისე ვითარდებოდნენ, რომ დიდად არ ჩამოვრჩებოდით რეგიონში არსებულ სხვა უნივერსიტეტებს და ბევრ რაღაცაში ვუსწრებდით კიდეც. ამავე დროს, მაგალითად, სკოლა საერთოდ ვერ დაეწია ამას, იმიტომ, რომ სკოლები ძირითადად სამინისტროს კონტროლის ქვეშ იყვნენ.
[რეფორმის განხორციელების შემდეგ] ერთ წელიწადში რომ დემოკრატია დამყარდეს, საუკეთესო მთავრობა მოვიდეს, დაახლოებით 5-6 წელი დაგვჭირდება ამ შედეგების აღმოსაფხვრელად. იმ თაობას ეს ხომ დაეტყობა?! ჩვენ ხომ გვახსოვს, 90-იანებში ვინც თინეიჯერი იყო, მერე რა რთული იყო მისთვის ცხოვრება?! ვინც ნორმალური განათლება ვერ მიიღო, განსაკუთრებით ბიჭებისთვის, ვინც საშინელი, ქურდული ინსტიტუტების გავლენის ქვეშ მოექცა, ზუსტად ასე დაგვემართება.
ჯაყო არის ფანტასტიკური შედარება ამათთვის. პირდაპირ იქცევიან, როგორც ჯაყოები და, სამწუხაროდ, ჩვენც ვიქცევით როგორც თეიმურაზ ხევისთავები. ჩვენც ვერ გამოვიჩინეთ ძალა. ჩვენ ჩვენი მორალური პიედესტალებიდან ვცდილობთ, რომ რაღაც შეგონებებით, ღირსეული დამოკიდებულებით რამე შევცვალოთ და ეს ჯაყოზე არ მუშაობს.
როგორ ფიქრობთ, რატომ იქცევა საზოგადოების ნაწილი თემურაზ ხევისთავივით? ან რა იმუშავებს “ჯაყოზე”?
ეს არის ბაყაყის ნელ-ნელა მოხარშვის ისტორია. როცა ცხელია ამბავი, მაშინ თუ არ აღშფოთდი და გამოხატე პროტესტი, მერე ვეღარ მოახერხებ. ამის იმედი აქვს მთავრობასაც, რომ ყველაფერი გაუვა. დღეში ერთი პოსტი მაინც რომ დადოს თითო მასწავლებელმა, თითო პროფესორმა, საინფორმაციო კამპანიას მოვერეოდით. მეტი არაფერი არ იქნებოდა საჭირო. ეს წინააღმდეგობა არ უნდა გაჩერდეს. თუმცა ფაქტია, რომ ერში წინააღმდეგობის უნარი დასუსტებულია – ხალხმა არ იცის, მის შვილს რა ელის და არაფერს [პროტესტს] არ გამოხატავს.
ვიღაცები ამბობენ ხოლმე, “მერე რა, მე საბჭოთა კავშირში 10 კლასი ვისწავლე” … ცოდნა მსოფლიოში, რომელიც არსებობდა 80-იან წლებში და რომელიც არსებობს ახლა, ძალიან განსხვავებულია. იმიტომ, რომ რიგით ადამიანს გაცილებით ნაკლები ცოდნა სჭირდებოდა, როცა სკოლას ამთავრებდა, იმისთვის, რომ ნორმალურად ეცხოვრა. დღეს ხედავთ, ბიოლოგია, ბიოქიმია, ნეირომეცნიერებები, კომპიუტერული ინჟინერია როგორ განვითარდა?! ადამიანს უნდა შეეძლოს თვითგანათლება, ამისთვის კარგად უნდა იცოდეს ინგლისური, უნდა იცოდე, როგორ დაგეგმო ფინანსები, როგორ იზრუნო შენს ჯანმრთელობაზე და ა.შ. როგორ გააკეთებს ამას ადამიანი, თუ მას აძლევ ისეთ განათლებას, როგორიც იყო 50 წლის წინ?! არაფერში არ ეყოფა ეს განათლება. იცით, როგორ მდგომარეობაში ტოვებ? როგორც წერა-კითხვის გარეშე იქნებოდა 50 წლის წინ.
ჩვენი ძალა ყოველთვის იყო ის, რომ ჭკვიანი ხალხი ვართ. მე სილიკონის ველზე ვცხოვრობ და აქ ჩემ ირგვლივ ყველგან თავს იჩენენ ხოლმე ქართველები, რა კომპანიაშიც თუ უნივერსიტეტშიც არ უნდა მოხვდნენ, ყველგან დიდ წარმატებებს აღწევენ. სოციალურად, კულტურულად და ა.შ. ერს დაგროვილი აქვს ცოდნის მიღების და გამოყენების ნიჭიერება. ერთადერთი, რასაც ახლა უნდა ვცდილობდეთ, არის ის, რომ რაც შეიძლება მეტი ძალიან ჭკვიანი ადამიანი გავზარდოთ და ცოდნა გავყიდოთ. ეს გაცილებით უფრო მალე გახდის ჩვენს ეკონომიკას ძლიერს, ვიდრე, მაგალითად, ტურიზმი – ცალი ხელით რომ ავითარებენ და მეორე ხელით რომ ანგრევენ, ან ვაჭრობა. პროდუქციის შექმნაში ჩინეთს ვერანაირად ვერ ვაჯობებთ და გადაყიდვით ერის ეკონომიკა არსად არ განვითარებულა.
ამავე თემაზე:
