„პრესკაფეში“ გამართული დისკუსიის თემა საქართველოს ქალაქების იერსახე იყო. მომხსენებელმა, ხელოვნებათმცოდნემ და ქალაქზე მზრუნველთა გაერთიანება „თბილისის ჰამქარის“ წარმომადგენელმა, თამარ ამაშუკელმა მოკლე ანალიზი გააკეთა კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლების რესტავრაციასთან დაკავშირებით, რომელიც საქართველოს წამყვან ქალაქებში აქტიურად მიმდინარეობს.
ასლან ჭანიძე, „თავისუფალ ჟურნალისტთა სახლი“: ყველას გვაწუხებს ის პრობლემა, რომ კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლებს იერსახეს უცვლიან და უკარგავენ მათ ისტორიულ მნიშვნელობას. დღეს ჩვენ მოვისმენთ პროფესიონალის შეხედულებას იმის შესახებ, რაც არა მარტო ბათუმში, არამედ საქართველოს ყველა ქალაქში ხდება. არა მგონია, ტურისტი “რედისონის” ყურებით დატკბეს, ან ჭაჭის შადრევანთან კარავი დადგას და დაელოდოს, როდის გადმოიღვრება ჭაჭა. მოვუსმინოთ ქალბატონ თამარს და გთხოვთ, აქტიურად დააფიქსიროთ თქვენი შეხედულებებიც.
თამარ ამაშუკელი, ხელოვნებათმცოდნე: როცა კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლზე ვსაუბრობთ, აქ მხოლოდ გემოვნებაზე არ არის საუბარი. არქიტექტურას აქვს თავისი კანონები, რომელშიც გაწერილია ყველა ნიუანსი და ამ კანონებს თუ არ მიჰყვები, თავს იჩენს დარღვევები. მე აქ გამოვიტანე ვენეციის ქარტიის პრეამბულა, სადაც მოცემულია, რას ნიშნავს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი. ჩვენ გვაქვს ძალიან ცუდი კანონი, რომელიც მიიღეს 2008 წელს და რომელმაც ინვესტორებსა და ხელისუფლების წარმომადგენლებს ძეგლზე ჩარევის შესაძლებლობა მისცა. ურბანული მემკვიდრეობა ძალიან მნიშვნელოვანი სეგმენტია, რომელიც ყველაზე კარგად გადმოგვცემს იმ საზოგადოების ცხოვრების წესსა და ადათს, რომლებიც აშენებდნენ ამა თუ იმ ქალაქს. ვენის ქარტიაც, რომელზეც მიერთებული ვართ ჩვენ, განსაზღვრავს, თუ რა არის კულტურული მემკვიდრეობის კანონი და როგორ უნდა შევინარჩუნოთ ძეგლი. ძეგლის შენარჩუნებისთვის მთავარია შენარჩუნდეს მისი ავთენტურობა, ანუ ძეგლის თავდაპირველი იერსახე, რომ მაქსიმალურად გადმოგვცემდეს იმ ჩანაფიქრს, რისთვისაც აშენდა ის. ეს მიდგომები დღეს სრულიად უგულვებელყოფილია.
იმის გამო, რაც ბათუმში ყოფილი ეროვნული ბანკის და ფოსტის შენობაზე ხდება, აუცილებლად უნდა აღძრულიყო სისხლის სამართლის საქმე. ამის შესახებ განაცხადი უნდა გააკეთოს ზედამხედველობის სამსახურმა, თუმცა მას თავისი ფუნქციები დაკარგული აქვს. როცა ამ შენობებს შეხედავენ, როგორ ფიქრობთ, რას იტყვიან, რომელი პერიოდის ძეგლია? უნდა ვიცოდეთ, ვინ არიან არქიტექტორები, რომელმა საბჭომ დადო ამაზე კვლევა, რომ დასაშვები იყო ამ შენობებზე მსგავსი რამის გაკეთება. კანონში წერია, რომ ძეგლს აქვს თავისი ფიზიკური დაცვის არეალი, სადაც არ შეიძლება ისეთი შენობების აშენება, რომლებიც მის აღქმას აზიანებს. ორივე შემთხვევაში, ფოსტის შენობაზე და ყოფილ ეროვნულ ბანკზეა საუბარი, გვაქვს ეს დარღვევა. თბილისში მოქმედებს სხვა კანონი, რის გამოც ძეგლზე უხეში ჩარევის ფაქტებს ვერ ვასაჩივრებთ, მაგრამ ბათუმში ამის შესაძლებლობა გაქვთ. მანიად იქცა მანსარდების დაშენებაც და ყველა ქალაქში აკეთებენ ამას. თითქოს ძეგლები არ აკმაყოფილებენ მათ გემოვნებას და გალამაზებას საჭიროებენ. ასევე არ არის მისაღები ის ოქროსფერი კიჩური არქიტექტურა, რომელსაც აკეთებენ დღეს. თუკი ძეგლს ვაღიარებთ კულტურულ მემკვიდრეობად და ვაძლევთ სტატუსს, მაშინ უნდა დავიცვათ კიდეც. რასაც ძეგლებთან დაკავშირებით აკეთებს ხელისუფლება, იგივეა, ფიროსმანის ნახატები გადახატო და რაღაც დეტალები შეუცვალო შენი გემოვნებისამებრ.
ყოფილი ბანკის შემთხვევაში დარღვეულია არა მარტო ძეგლის ავთენტურობა, არამედ ფიზიკური დაცვის ზონაც. რადგან ის შენობა, რომელიც სავაჭრო ცენტრის სახით აუშენეს გვერდით, არის მოცულობითი და მთლიანად ჩაგრავს ძეგლს. ამ ზონაში აშენებული შენობები უნდა მიესადაგებოდეს ძეგლს და დეტალებში უნდა იყოს გათვლილი შენობის სიმაღლე და ა.შ. რაც შეეხება პიაცას, ვენის მემორანდუმში წერია, რომ აკრძალულია ისტორიულ ზონაში ფსევდოისტორიული შენობები. იმას, რასაც დღეს აკეთებენ, არის მე-19 საუკუნის სტილი. ძველის სიმულაციით ვცდილობთ მოვატყუოთ და მივიზიდოთ ტურისტი. ბათუმის პიაცა არის ისეთი სიმულაცია, როგორც მესტიაში უძველეს მოედანზე გაკეთებული პიაცა, სადაც უძველესი დროიდან იკრიბებოდა ლაშქარი. და ამას ვაკეთებთ 21–ე საუკუნეში. რატომ გვინდა ეს, რატომ არ მოგვწონს ის, რაც გვქონდა, ან რატომ არ ვაძლევთ თანამედროვე არქიტექტორებს იმის საშუალებას, რომ შექმნან თანამედროვე არქიტექტურა. ის, რაც კეთდება დღეს ჩვენს ქალაქებში, ამას აკეთებს დისნეილენდი.
ბიძინა აფხაზავა, ისტორიკოსი: მთავარი არქიტექტორი ბავშვობაში გადაიჭრა და ვაცალოთ ცოტა.
თამარ ამაშუკელი: ამას არ ჰქვია რესტავრაცია, ეს არის შენობების გაუბედურება. თბილისში როცა გააკეთეს მანსარდები, არასწორი ანაზომები გააკეთეს და ძალიან ბევრ დეტალს შეუცვალეს სახე. ფაქტია, რომ აღმაშენებლის პროსპექტი დაიკარგა. იმხელა ფული დაიხარჯა ამ კიჩზე, კარგი პროექტი რომ გაკეთებულიყო, ისტორიული სახის შენარჩუნებაც მოხდებოდა და საცხოვრებლადაც კომფორტული იქნებოდა. თბილისს ჰქონდა შანსი, რომ შესულიყო იუნესკოს ძეგლთა დაცვის სიაში და ბათუმსაც, მაგრამ მათ ეს შანსი უკვე დაკარგეს. ძველ თბილისში ანგრევენ ძეგლს და მის ნაცვლად აგებენ ახალს. ეს აღარ არის ძეგლი.
ასლან ჭანიძე: მე მაინტერესებს უცხოური ორგანიზაციების პოზიცია. თუკი არჩევნებით ინტერესდებიან, არქიტექტურულ ნაწილზე რატომ არ აქვთ რეაგირება.
თამარ ამაშუკელი: ისინი იძლევიან რეკომენდაციებს. სვანეთი, მცხეთა და ბაგრატია მხოლოდ იუნესკოს სიაში შეტანილი, მაგრამ ბაგრატის ტაძართან დაკავშირებით თუ არ მოხდება იუნესკოს რეკომენდაციების გათვალისწინება, ბაგრატსაც ამოიღებენ სიიდან. მცხეთა მთლიანად იყო შეტანილი იუნესკოს სიაში, მაგრამ როცა იქ ხელისუფლებამ დაიწყო ჩარევა, იუნესკომ სამი წლის წინ ამოიღო სიიდან. მხოლოდ სვეტიცხოველია დარჩენილი.
შოთა გუჯაბიძე, რეჟისორი: მე როგორც ვიცი, სვეტიცხოველიც ამოიღეს იუნესკოს სიიდან იატაკზე მეტლახის დაგების გამო.
თამარ ამაშუკელი: იყო მცირედი ჩარევა სვეტიცხოველში, თუმცა სიიდან არ ამოუღიათ.
ლაშა ფალავანდიშვილი: კულტურის მინისტრი რომ იყო მათე ტაკიძე, ის გვეუბნებოდა, ეიფელიც არ მოსწონდათ პარიზში თავის დროზე, მაგრამ დღეს მოსწონთო. ეს რესტავრაციები პოლიტიკური ხასიათისაა, საქართველო ვითარდებაო, რომ თქვან. რა ხერხები არსებობს, რომ ეს პროცესი შეჩერდეს?
თამარ ამაშუკელი: გეთანხმებით, რომ ეს არის პოლიტიკური და ფასადური რესტავრაცია, ვერც ტურისტს მოატყუებ ამით. ძალიან მნიშვნელოვანია, ბათუმმა შექმნას სამოქალაქო გაერთიანება, რომელიც მუდმივად გამოითხოვს პროექტებს და დასკვნებს და გავიგებთ, ვინ აწერს ხელს, რომ ამ ძეგლებზე განხორციელდეს მსგავსი ტიპის ჩარევები. ეს არის ერთადერთი მექანიზმი, რომ გავხდეთ უფრო მეტად აქტიურები. პარიზში, მადრიდში, ბარსელონაში ძეგლთა დაცვის კილომეტრიანი ზონებია, სადაც წარმოუდგენელია მშენებლობის ზუსტად გათვლილი წესების გარეშე რაიმე ტიპის მშენებლობის განხორციელება. ჩვენ კი ვაკეთებთ ბიზნესს კულტურული მემკვიდრეობის ხარჯზე. ჯერ იერსახეს, მოცულობას ვუცვლით და შემდეგ ვყიდით.
ლაშა ფალავანდიშვილი: საქართველოში დღეს ყველაზე რენტაბელური არის მშენებლობა, ამიტომ ტენდერს იგებენ ის ორგანიზაციები, ვინც ხელისუფლების მაღალჩინოსნებთან არიან დაკავშირებული. ისინი აკეთებენ ბიზნესს.
ბიძინა აფხაზავა: ბათუმში არის მე-19 საუკუნის არქიტექტურა. იყო უნიკალური საათების ნიმუშები, ჩაის სახლი, რა უქნეს ამ ყველაფერს, ვერ გაიგებ, მოეთხოვება კი ვინმეს ამ ყველაფერზე პასუხი? გარდა ამისა, კანონი მოქმედებს მხოლოდ რიგითი მოქალაქეებისთვის, ჩინოვნიკებისთვის კი _ არა.
ნინო ინაიშვილი, არქეოლოგი: ძალიან დამთრგუნველი იყო ის, რაც აღმაშენებლის ქუჩაზე ვნახეთ. ჩვენ, ფაქტობრივად, სამუდამოდ ვკარგავთ ამ ძეგლებს. ფალსიფიკაციას კი არავინ მიიღებს, რა ვქნათ? უნდა ვიფიქროთ იმაზე, როგორ შევცვალოთ ხელისუფლების მიდგომა. უნდა ვაიძულოთ ისინი, რომ მოგვისმინონ.
თამარ ამაშუკელი: თელავში ერეკლეს სასახლეს მეორე სართულს ადგამენ და შუშაბანდს უშენებენ, ეს წარმოუდგენელია. ასეთ დროს უნდა დაიწყოს სამართლებრივი პროცესი იმ ადამიანების წინააღმდეგ, ვინც არღვევს კანონს.
გია რამიშვილი, არქიტექტორი: ჩვენ, ჩვენ წილ პასუხისმგებლობაზეც უნდა ვისაუბროთ. მე როგორც არქიტექტორი, ძეგლს ხელს არ ვკიდებ, მაგრამ ის არქიტექტორები, რომლებიც ამ ძეგლების ხელყოფაში იღებენ მონაწილეობას, სერიოზული პასუხისმგებლობის წინაშე დგანან. მე მგონი, მათ არ აქვთ ჩამოყალიბებული პოზიცია. როცა კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის საბჭოში ვიყავი, ვერც იქ მივაღწიე ერთიანი კონცეფციის ჩამოყალიბებას. საზოგადოებამ, სახელმწიფომ და პროექტანტმა _ ამ სამივე მხარემ ჩვენი წილი პასუხისმგებლობა უნდა გავინაწილოთ.
გიორგი მეგრელიძე: ეს ძეგლები უკვე გვენგრევა თავზე, სანამ სარჩელი სტრასბურგში წავა, ყველაფერს დავკარგავთ, სხვა რა გზა შეიძლება გამოვნახოთ?
ასლან ჭანიძე: ბულვარის გაჩეხვის გამო ერთი საქმე უკვე შესულია სასამართლოში, როცა დაისჯება ვიღაც კანონის დარღვევის გამო, სხვებსაც აღარ ექნებათ კანონის დარღვევის სურვილი. ხალხიც უნდა მოვიდეს სასამართლოზე, ესეც არის ზეწოლის ერთ-ერთი მექანიზმია.
ბიძინა აფხაზავა: ყველა კანონდარღვევაზე უნდა შევიტანოთ სასამართლოში სარჩელი. შევიტანოთ საჩივარი ფოსტის შენობაზეც.
