რატომ დამარცხდა ვუჩიჩი – ინტერვიუ სერბ ანალიტიკოსთან

ტრადიციული ოპოზიციური პარტიები ფრაგმენტირებულები, პიროვნებებზე ორიენტირებულები და ხშირად ლიდერობისა და ტაქტიკის გამო მეტოქეობით დაკავებულები იყვნენ. ისინი არათანაბარ პირობებში იბრძოდნენ — ეროვნულ მედიასთან წვდომის გარეშე, შეზღუდული რესურსებითა და მუდმივი ცილისმწამებლური კამპანიების ფონზე. არჩევნების ბოიკოტირებამ და ურთიერთნდობის არქონამ რეჟიმს ადვილი გამარჯვებები მოუტანა, ხოლო საზოგადოებაში იმედგაცრუება კიდევ უფრო გააღრმავა. ვუჩიჩი ასევე წარმატებით იყენებდა მათ სუსტ მხარეებს: ნიშნავდა რიგგარეშე არჩევნებს, წარმოაჩენდა მათ „ძველ, ნაცნობ ელიტად“, თავის თავს კი — სტაბილურობის ერთადერთ გარანტად. ისინი არჩევნებს ძირითადად ბრძოლის ერთადერთ ველად განიხილავდნენ მაშინ, როცა რეჟიმს უკვე ხელში ჰქონდა ჩაგდებული ის ინსტიტუტები, რომლებიც არჩევნების სამართლიანობას უზრუნველყოფს.

რატომ გადავიდნენ უკანა პლანზე ოპოზიციური პარტიები ბოლო საპარლამენტო არჩევნებზე? როგორ იქცა ეს არჩევნები ვუჩიჩსა და “სტუდენტურ სიას” შორის რეფერენდუმად?

სტუდენტებმა ოპოზიციურ პარტიებს მოსთხოვეს, არ მიეღოთ მონაწილეობა არჩევნებში და თავიანთი ამომრჩევლებისთვის „სტუდენტური სიის“ მხარდაჭერისკენ მოეწოდებინათ. ერთობლივი ოპოზიციური სიის შექმნის წარუმატებელი მცდელობების შემდეგ, რამდენიმე პარტიამ არჩევნებში  მონაწილეობაზე უარი თქვა. ის პარტიები კი, რომლებმაც არჩევნებში მონაწილეობაზე უარი არ თქვეს, ამომრჩეველმა დასაჯა. ამომრჩევლებს სურდათ ერთიანი, სანდო ძალა, რომელიც ძველი პარტიული პოლიტიკით არ იქნებოდა დაკავებული, ხოლო ხმების ნებისმიერ გაყოფას შეეძლო, სერბეთის [მმართველი] პროგრესული პარტიისთვის (SNS) ხელის შეწყობის რისკი შეექმნა. სწორედ ამიტომ იქცა ეს არჩევნები მთლიანად სისტემისადმი ხმის მიცემად, სადაც, წინასწარი შედეგების თანახმად, „სტუდენტურმა სიამ“ ხმების 52.7% და 250-დან 140 ადგილი მოიპოვა, ხოლო SNS-ის ლიდერობით შექმნილმა სიამ — 39.2% და 104 ადგილი.

რას გვეტყვით სტუდენტებზე – რა ტაქტიკა აირჩიეს მათ ისეთი, რომლითაც ტრადიციული ოპოზიციისგან განსხვავებით, ვუჩიჩის პარტიის დამარცხება შეძლეს?

მოძრაობა წარმოიშვა 2024 წლის ნოემბერში ნოვი-სადში სადგურის სახურავის ჩამონგრევისა და პასუხისმგებლობის მოთხოვნის ფონზე, რამაც ბელგრადის პოლიტიკური სოციალური წრის მიღმა ფართო გამოძახილი ჰპოვა. ის იყო ჰორიზონტალური და ლიდერის გარეშე მოქმედი, ორგანიზებული ფაკულტეტების პლენუმების მეშვეობით შექმნილი, რის გამოც რეჟიმს არ ჰყავდა ერთი კონკრეტული ფიგურა, რომლის დისკრედიტაცია ან მოსყიდვა შეეძლებოდა. თითქმის ორწლიანმა დისციპლინირებულმა, არაძალადობრივმა მობილიზაციამ, მასწავლებლებისა და მოქალაქეების სოლიდარობამ და მცირე ქალაქებში მუდმივმა ყოფნამ, იმგვარი ნდობა ჩამოაყალიბა, როგორიც არცერთ პარტიას არ ჰქონდა. რაც მთავარია, სტუდენტები დისტანცირდნენ პარტიული პოლიტიკისგან, რის გამოც მათი მორალური ავტორიტეტი არცერთ პოლიტიკურ სახელს არ უკავშირდებოდა. საბოლოო ჯამში, რეჟიმის რეპრესიებმა და პროპაგანდამ მათი რეპუტაცია და სანდოობა განამტკიცა.

რატომ თქვეს სტუდენტებმა უარი, თავად ყოფილიყვნენ საარჩევნო სიაში და როგორ შეარჩიეს ის ადამიანები, ვინც სტუდენტურ სიაში მოხვდნენ?

საარჩევნო სიის მიღმა დარჩენით სტუდენტებმა შეინარჩუნეს სანდოობა და აჩვენეს, რომ მათი მოძრაობის მიზანი პოლიტიკური კარიერის შექმნა არ იყო. წესების თანახმად, სიაში ვერ მოხვდებოდნენ მმართველი კოალიციის პარტიების ყოფილი წევრები და საპარლამენტო ოპოზიციური პარტიების ყოფილი თანამდებობის პირები. ფაკულტეტებმა კანდიდატები მრავალეტაპიანი შემოწმების პროცესის გავლით წარადგინეს, რომლის დროსაც კანდიდატურების კრიტიკა შეიძლებოდა და მრავალ კანდიდატს ვეტო დაედო. შედეგად, შეიქმნა ექსპერტებისა და საზოგადო მოღვაწეებისგან შემდგარი 250-კაციანი სია, რომელშიც შევიდნენ: კარდიოლოგი ილია სრდანოვიჩი, ცენტრალური ბანკის ყოფილი გუბერნატორი დეიან შოშიჩი და კალათბურთის ლეგენდა დეიან ბოდიროგა.

რაზე აკეთებდა აქცენტს „სტუდენტური სიის“ საარჩევნო პროგრამა? რა იყო ისეთი, რითაც სერბი ამომრჩევლის გული მოიგეს? 

პროგრამა პრიორიტეტულად აცხადებს სასამართლოს დამოუკიდებლობას, ანტიკორუფციულ ზომებს, შესყიდვების გამჭვირვალობას, მედიის თავისუფლებასა და დეპოლიტიზებულ ინსტიტუტებს, რასაც ემატება განათლება, ეკონომიკური განვითარება, საბინაო და ჯანდაცვის პოლიტიკა. პროგრამა ინსტიტუტების გაწმენდას და კანონის წინაშე ყველა მოქალაქის თანასწორობას ჰპირდება, ანუ ზუსტად იმას, რაზეც წინა სისტემამ უარი თქვა.

თუმცა გამარჯვების ფორმულა მხოლოდ პროგრამა არ ყოფილა.

ნოვი-სადში მომხდარი ტრაგედიის შემდეგ მოპოვებული მორალური ლეგიტიმაცია, მოქალაქეთა სოლიდარობაზე დამყარებული პოზიტიური კამპანია, ვუჩიჩის 14-წლიანი მმართველობით გამოწვეული საზოგადოებრივი დაღლილობა და რეჟიმი, რომელმაც თავისი სანდოობა ამოწურა, ეს ყველაფერი არანაკლებ მნიშვნელოვანი იყო. სექტემბერში ვუჩიჩის გადადგომამ პრემიერ-მინისტრობის კანდიდატად კენჭისყრის მიზნით, აგრეთვე, პერსონალიზებული გახადა ეს დაპირისპირება და უფრო მკაფიო რეფერენდუმად აქცია.

ორივე ლიდერი ხელისუფლებაში ათ წელზე მეტხანს იმყოფებოდა, პუტინის მიმართ მეგობრულად იყო განწყობილი და თავიანთი ძალაუფლება მედიის, უსაფრთხოების სამსახურებისა და ეკონომიკური ქსელების კონტროლზე დააფუძნეს. ორივე მრავალწლიანი დომინაციის შემდეგ არჩევნებში დამარცხდა და ორივემ არჩევნების ღამესვე აღიარა მარცხი, რამაც არჩევნების შემდგომი არეულობის თავიდან აცილებას ხელი შეუწყო.

თუმცა, განსხვავებები დიდია.

მადიარი „ფიდესის“ პოლიტიკური წრიდან მოდიოდა, მაშინ როდესაც „სტუდენტური სია“ პროტესტების ფონზე წარმოიშვა და მას ერთი ლიდერი არ ჰყავს, მაშინ როცა „ტისას“ მკაფიო ლიდერი ჰყავდა. ისინი ასევე განსხვავდებიან რუსეთისა და უკრაინის საკითხში, რადგან მადიარის მთავრობა ღიად პროუკრაინულია, ხოლო „სტუდენტური სია“ რუსეთისთვის სანქციების დაწესებას ეწინააღმდეგება. ორივეს გარდამავალ პროცესში ერთი და იგივე გამოწვევა ელის — დემოკრატიული ინსტიტუტების, სასამართლოებისა და პროკურატურის აღდგენა, რომლებსაც ძველი სისტემის წარმომადგენლებისთვის პასუხისმგებლობის დაკისრება შეეძლებათ.

ამავე თემაზე გირჩევთ: