ავტორი: ამირ აზიმი, BBC-ის სპარსული სამსახურის რედაქტორი
აშშ-ისა და ისრაელის ერთობლივი თავდასხმების პირველი ტალღისას ალი ხამენეის მკვლელობამ ისლამური რესპუბლიკა 1979 წლის შემდეგ ყველაზე კრიტიკულ გზაგასაყარზე დააყენა.
ოპერაცია მიზნად ისახავდა ირანის უმაღლესი სამხედრო და პოლიტიკური ხელმძღვანელობის განადგურებას. ვაშინგტონმა ეს ნაბიჯი ირანის მართვის სტრუქტურის პარალიზების მტკიცე მცდელობად შეაფასა.
შაბათს საღამოსთვის ალი ხამენეის მკვლელობის შესახებ ცნობები ფართოდ გავრცელდა და შეიქმნა ისეთი სურათი, რომლის წარმოდგენაც სულ რამდენიმე დღის წინ რთული იქნებოდა.
ვიდეოკადრებში ჩანდა ზეიმი და სიხარული ირანის დიდ ქალაქებში. მსგავსი სცენები დაფიქსირდა უცხოეთში მცხოვრებ ირანელთა ფართო წრეებშიც. ბევრისთვის ისლამური რესპუბლიკის ლიდერის აღსასრული ისტორიული გარდატეხა იყო — ნაპრალი, რომლის გადალახვაც წლების განმავლობაში მხოლოდ სამოქალაქო წინააღმდეგობით ვერ ხერხდებოდა.
აშშ-ის პრეზიდენტმა და ისრაელის პრემიერ-მინისტრმა თავდასხმების შემდეგ გაკეთებულ საჯარო განცხადებებში მკაცრი ტონი გამოიყენეს. დონალდ ტრამპმა ირანელებს მოუწოდა, ხელიდან არ გაეშვათ შესაძლებლობა და „დაებრუნებინათ საკუთარი ხელისუფლება“. ისრაელის პრემიერმა ბენიამინ ნეთანიაჰუმ იმავე აზრს გაუსვა ხაზი და აღნიშნა, რომ რეჟიმის შეცვლა როგორც სასურველი, ისე მიღწევადია.
მიუხედავად იმისა, რომ ოპერაციის სამხედრო ფაზა, რომელსაც აშშ-მა „ოპერაცია ეპიკური რისხვა“ უწოდა, კოორდინირებულად და ვაშინგტონის კონტროლქვეშ მიმდინარეობდა, ირანელი ხალხისადმი გაგზავნილი პოლიტიკური გზავნილის შედეგები ბევრად უფრო არაპროგნოზირებადია.
კვირას დილით ირანის სახელმწიფო ტელევიზიამ ოფიციალურად დაადასტურა ხამენეის გარდაცვალება და დაუყოვნებლივ გამოაცხადა სამწევრიანი დროებითი საბჭოს შექმნის შესახებ, რომელმაც აღმასრულებელი ხელისუფლება ჩაიბარა.
ხელისუფლება სწრაფად ამოქმედდა, რათა ეჩვენებინა პროცესების უწყვეტობა და სტაბილურობა.
კონსტიტუციური მექანიზმების ამოქმედებითა და დროებითი მმართველობის დამყარებით, ხელისუფლება ცდილობს აჩვენოს, რომ „სისტემა“, უმაღლესი პირის დაკარგვის მიუხედავად, კვლავ მყარია.
ბუნებრივია, დაიწყო ვარაუდები შესაძლო მემკვიდრეებთან დაკავშირებით.
ისლამურ რესპუბლიკაში მიღებული არ არის მომავალი ლიდერის კანდიდატურების წინასწარ საჯაროდ წარდგენა. ეს პროცესი, როგორც წესი, დახურულ კარს მიღმა მიმდინარეობს. თუმცა ვრცელდება ინფორმაცია, რომ „ექსპერტთა ასამბლეის“ ფარგლებში მცირე კომიტეტი პასუხისმგებელია სახელების განხილვასა და სიის შემცირებაზე, რის შემდეგაც შერჩეულ კანდიდატებს ასამბლეას წარუდგენენ. შეხვედრები დახურულია, კენჭისყრა კი ფარული, რაც გარე კონტროლს ზღუდავს.
ბოლო წლებში ვრცელდებოდა ვარაუდები, რომ ალი ხამენეის უფროს ვაჟს, მოჯტაბას, შეეძლო პრეზიდენტობაზე პრეტენზია გამოეთქვა. თუმცა, იმის გათვალისწინებით, რომ ბოლო თავდასხმებისას „ისლამური რევოლუციის გუშაგთა კორპუსის“ რამდენიმე მისი ყველაზე სანდო მეთაური დაიღუპა, ძალთა შინაგანი ბალანსი შესაძლოა შეიცვალა.
წინა ლიდერის არჩევის ისტორია — როდესაც თავად ალი ხამენეი მოვიდა სათავეში, მიუხედავად იმისა, რომ მთავარ კანდიდატად არ განიხილებოდა — შეხსენებაა იმისა, რომ საბოლოო შედეგი შესაძლოა მოლოდინების საწინააღმდეგო აღმოჩნდეს. შერჩევის პროცესი შესაძლოა სწრაფად წარიმართოს და რამდენიმე დღეში დასრულდეს.
თუმცა, სამხედრო თვალსაზრისით, ისლამურმა რესპუბლიკამ მძიმე დარტყმა მიიღო. საჰაერო ოპერაციების გაგრძელების ფონზე, გადარჩენილი მაღალჩინოსნები კვლავ საფრთხის ქვეშ არიან. დაუცველობის განცდა აშკარაა: მართვის ცენტრები დაზიანებულია, ხელისუფლება ძალაუფლების პირამიდის მწვერვალზე შექმნილი ვაკუუმის წინაშე აღმოჩნდა, ხოლო გადაწყვეტილების მიღების პროცესი საგანგებო მდგომარეობაზეა ორიენტირებული.
მიუხედავად ამისა, ირანმა აჩვენა, რომ მას ჯერ კიდევ შესწევს შურისძიების ძალა. თავდასხმების პირველ ორ დღეს ირანულმა ძალებმა იერიში მიიტანეს აშშ-ის ბაზებზე რამდენიმე არაბულ ქვეყანაში, ასევე- ისრაელის სამიზნეებზე. პირველად ისტორიაში, რაკეტები მოხვდა სამოქალაქო ობიექტებს დუბაიში და სამოქალაქო აეროპორტს ქუვეითში, რამაც მნიშვნელოვნად გააფართოვა კონფლიქტის გეოგრაფიული არეალი.
დაძაბულობის ეს ესკალაცია აჩვენებს, რომ ლიდერების დაკარგვის მიუხედავად, ირანს კვლავ აქვს ოპერატიული შესაძლებლობები და მათი გამოყენების ნება.
კონფლიქტის შემდგომი ესკალაციის პერსპექტივა ახლა ჩრდილს აყენებს ამ კრიზისს. ირანის ლიდერების ხედვით, თუ ომის მასშტაბები გაიზრდება და ახლო აღმოსავლეთში მოკავშირე დაჯგუფებები ბრძოლაში ჩაებმებიან, თეირანი მოიპოვებს ბერკეტს ცეცხლის შეწყვეტის მისაღწევად, ან სულ მცირე, თავიდან აიცილებს აშშ-ისა და ისრაელის მიერ თავს მოხვეულ სრულ კაპიტულაციას.
სხვა მხრივ, მუდმივმა სამხედრო ზეწოლამ და ფართომასშტაბიანი პროტესტის განახლებამ შესაძლოა ისლამური რესპუბლიკა სტრუქტურულ კოლაფსამდე მიიყვანოს. თუ უსაფრთხოებისა და სამხედრო ძალების ნაწილი დაიყოფა ან უარს იტყვის ბრძანებების შესრულებაზე, კონსტიტუციაზე დაფუძნებული ნებისმიერი ფორმალური გარდამავალი პროცესი სწრაფად დაკარგავს ეფექტიანობას და მოვლენების განვითარება მას ჩაანაცვლებს.
მომავალი დღეები აჩვენებს, შეძლებენ თუ არა „ისლამური რევოლუციის გუშაგთა კორპუსი“ და ქვეყნის უსაფრთხოების სხვა უწყებები ერთიანობის შენარჩუნებას მათი მრავალწლიანი ლიდერის გარეშე.
ამჟამად ყველა სცენარი შესაძლებელია.
ისლამური რესპუბლიკა ბევრად უფრო სუსტ პოზიციაშია, ვიდრე ამ თავდასხმებამდე იყო: დაკარგა ლიდერი და მთავარი მეთაურები, იმყოფება მუდმივი სამხედრო ზეწოლის ქვეშ. თუმცა მას კვლავ აქვს ინსტიტუციური სტრუქტურები, შეიარაღებული ძალები და საპასუხო დარტყმის შესაძლებლობა — ფაქტორები, რომლებიც „რეჟიმის შეცვლის“ ნებისმიერ მარტივ გზას ართულებს.
ალი ხამენეის სიკვდილმა ირანი არასტაბილურობისა და გაურკვევლობის ფაზაში შეიყვანა. რა მოხდება შემდეგ, დამოკიდებულია იმაზე, შეძლებს თუ არა თეირანი შიდა კონტროლის შენარჩუნებას საჰაერო დარტყმების ფონზე, რამდენად გაძლიერდება საპროტესტო ტალღა და რამდენად შორს გავრცელდება კონფლიქტი რეგიონში.
ამირ აზიმი არის გამოცდილი ჟურნალისტი და მედიამენეჯერი, რომელიც ამჟამად იკავებს BBC-ის სპარსული სამსახურის ახალი ამბების მთავარი რედაქტორის პოზიციას.
რედაქციის შენიშვნა: კომენტარების განყოფილებაში გამოქვეყნებული სხვადასხვა ავტორის მოსაზრებები, შესაძლოა, არ ასახავდეს „ნეტგაზეთის“ პოზიციას.
