“პრევენცია ადიქციური პრობლემის მართვაში ძალიან მნიშვნელოვანია”

რას სწავლობს ადიქცია, არასრულწლოვნებში დამოკიდებულების ჩამოყალიბების რისკები და პრევენციული სერვისების მნიშვნელობა ადიქციური პრობლემების მართვაში  – ამ თემაზე ფსიქოლოგ ჯანა ჯავახიშვილს ვესაუბრეთ. 

რას ნიშნავს ადიქცია და რას სწავლობს ის? 

„ედიქშენ“ ინგლისური სიტყვაა და ზუსტად რომ ვთარგმნო, ნიშნავს, რომ მე მიჯაჭვულობა მაქვს. შეგვიძლია, დამოკიდებულების მნიშვნელობითაც ვთარგმნოთ. 

როცა ვსაუბრობთ დამოკიდებულებაზე, ვგულისხმობთ ორი სახის დამოკიდებულებას: ერთს – ფსიქოლოგიურს, მეორეს- ფიზიკურს. 

ფიზიკური დამოკიდებულება ადვილი აღსაქმელია. ჩვენ გვსმენია ყოფითად გავრცელებული სიტყვა „ლომკა“ – როცა ადამიანს აქვს მიჯაჭვულობა რაღაცაზე და როცა თავს ანებებს, აქვს უსიამოვნო სხეულებრივი შეგრძნებები. ამ დროს იყენებენ ე.წ. დეტოქსიკაციას, რომელიც გულისხმობს სისხლის გაწმენდას. 

როცა ორგანიზმი გარედან იღებს ქიმიურ საშუალებებს, მისი მუშაობა გადაეწყობა  მათთან ადაპტაციისთვის. 

ამ დროს ორგანიზმში მთელი რიგი სხვადასხვა პროცესი მიდის.  ადამიანები შინაგანად გამოვიმუშავებთ სიამოვნების ნაწილაკებს. თუ სულ გარედან შემოდის აღნიშნული ნაწილაკები, მაშინ ჩვენი შინაგანი აფთიაქი ჩერდება. მთელი ორგანიზმი – გულსისხლძარღვთა და საჭმლის მომნელებელი სისტემები „სწავლობს ცხოვრებას“ ისე, რომ ადაპტირდება გარედან მოხმარებაზე. 

ფსიქოლოგიური დამოკიდებულება უფრო ადრე ყალიბდება, ვიდრე ფიზიკური. ფსიქოლოგიური მიჯაჭვულობა უფრო მძიმეა, ვიდრე ფიზიკური. 

ფსიქოლოგიურ დამოკიდებულებაზე საუბრისას ხშირად მასტიგმატიზებელ ტერმინებს მიმართავენ – ნარკომანიას, ლუდომანიას. ჩემი აზრით, ეს მოძვეულებული ენაა და მე პროფესიულად ვცდილობ, არ გამოვიყენო ეს ტერმინები. 

ვფიქრობ, უნდა შევეცადოთ და გავთავისუფლდეთ ასეთი სიტყვებისგან. 

ფსიქოლოგიური დამოკიდებულება ლტოლვაა და ვერ აკონტროლებ ამ სურვილს. მაშინაც კი, როცა მკურნალობ და გგონია, რომ დაძლიე ფიზიკური დამოკიდებულება, რაღაც მომენტში შეიძლება თავიდან აღმოცენდეს მკურნალობის გზაზე. არსებობს თერაპია კოგნიტურ -ბიჰევიორული, რომელიც ცდილობს შეისწავლოს, რა ტრიგერები რთავს ამ სურვილს. მე თუ დავინახე, ვისთან ერთადაც მოვიხმარდი, ამან შეიძლება ეს ლტოლვა ისევ გამიღვიძოს, ან თუ მოვხვდი იქ, სადაც მოვიხმარდი, ან თუ, ვთქვათ, სუნი ვიგრძენი. 

ჯონ გრინდელსა და რიჩარდ ბრენდელს ამბად აქვთ აღწერილი ერთ-ერთ წიგნში. ჰყვებიან, რომ ბარში შევიდა ქალი, რომელიც ჰაბიტუსით ალკოჰოლდამოკიდებულს ჰგავდა. შეხედა გრინდელს და უთხრა, არ ვიცი, რატომ ვსვამ, შენ ხომ ვერ მეტყვი? გრინდელმა უთხრა, რომ ის არასწორად სვამდა შეკითხვას. მან უნდა ჰკითხოს საკუთარ თავს, რა გააკეთოს დალევის ნაცვლად, მაშინ შეძლებდა, ამ დაავადებისთვის ეფექტიანი წინააღმდეგობა გაეწია. 

რა ტიპის დამოკიდებულებებს სწავლობს ადიქტოლოგია?

სხვადასხვა ტიპის დამოკიდებულება არსებობს, კოფეინზე დამოკიდებულებაც კი. ყველას მეტ-ნაკლები ზიანი მოაქვს, თუმცა ერთნაირად დამაზიანებელი არ არის. 

როცა ვსაუბრობთ დამოკიდებულებაზე, ვგულისხმობთ ფსიქოაქტიურ ნივთიერებებზე დამოკიდებულებას, ასევე, გამოვყოფთ ლეგალურ საშუალებებზე  – თამბაქოსა და ალკოჰოლზე- დამოკიდებულებას და არალეგალურ ფსიქოაქტიურ ნივთიერებებს. 

ასევეა აზარტულ თამაშებზე დამოკიდებულებაც. საგულისხმოა ამ ბიზნესის ძალიან აგრესიული რეკლამა. ყოველი ასეთი პრობლემის მიღმა ინდუსტრია დგას. ახლა ძალიან აგრესიულად მიმდინარეობს კაზინოების ინდუსტრიის რეკლამა. 

დამოკიდებულების გამომწვევი მიზეზი

დამოკიდებულებას ბიოფსიქოსოციალური მიზეზები აქვს. ყველა ცდილობს, ახსნას და ყველას შეკითხვაა, რატომ, რა მიზეზით ხდება ადამიანი დამოკიდებული ამა თუ იმ ნივთიერებაზე. 

როცა მიზეზებზე ვსაუბრობთ, უნდა ვიცოდეთ, რომ ეს არის მოზაიკა – არსებობს ბიოფსიქოსოციალური რისკფაქტორები და დამცავი ფაქტორები. ბიოლოგიური რისკფაქტორი შეიძლება იყოს დატვირთული გენეტიკა. შეიძლება მიზეზი იყოს ისიც, რომ ენდორფინები – სიამოვნების ნაწილაკები საკმარისი რაოდენობით არ გამომუშავდება ტვინში და სჭირდება გარედან მიღება. ან შეიძლება მაღალი შფოთვა აქვს და ამ შფოთვის დასაქვეითებლად მოიხმარდეს ალკოჰოლს. ფსიქოლოგიური ფაქტორი არის ის, თუ რამდენად ძლიერი მე გაქვს, რამდენად ძლიერი ეგო გაქვს, რამდენად შეგიძლია სტრესთან გამკლავება, რამდენად ემოციურად წიგნიერი ხარ, რამდენად შეგიძლია, დაარქვა მდგომარეობას სახელი და მართო. რამდენად გეხერხება კომუნიკაცია, რამდენად სოციალურად ადაპტირებული ხარ, როგორი წრე გყავს, რამდენად მხარდამჭერი ოჯახი გაქვს – ანუ ბიოფსიქოსოციალური ფაქტორების დიდი კომპლექტია. ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში როგორ დაჯდება ეს მოზაიკა, არ ვიცით. 

ადიქცია და ბავშვები ამ თემაზე რომ გადავიდეთ, ბავშვობის ასაკში დამოკიდებულება ჩამოყალიბებას ასწრებს?

ბავშვობაში ეს სინდრომი ვერ ასწრებს ჩამოყალიბებას.

ზოგიერთი  9 წლის ასაკში იწყებს მოწევას. 2015 წელს ალკოჰოლის, თამბაქოსა და და სხვა ნარკოტიკული ნივთიერებების მოხმარების შემსწავლელი ევროპის სკოლების კვლევის პროექტის ფარგლებში საქართველოშიც ჩატარდა კვლევა.

 ამ კვლევამ აჩვენა, რომ ძალიან ადრე იწყებენ ალკოჰოლისა და სიგარეტის გასინჯვას არასრულწლოვნები. წამალდამოკიდებული ადამიანების ორ მესამედს მოზარდობის ასაკში აქვს დაწყებული მოხმარება, რაც ნიშნავს, რომ აღნიშნულ ასაკში მოხმარების დაწყება არის სარისკო. 

მოდური თეორია/ ჰიპოთეზაა, რომ ისინი, ვინც მოზრდილობის ასაკში ექსპერიმენტირებენ ატარებენ მარიხუანით, შემდეგ იწყებენ უფრო მძიმე ნარკოტიკების მოხმარებას. ამ თემაზე არაერთი კვლევაა ჩატარებული. ზოგიერთი მათგანი ადასტურებს ამ ჰიპოთეზას, ზოგიც უარყოფს. მოზრდილობის ასაკში მარიხუანით ექსპერიმენტირებენ შეიძლება იყოს თანატოლთა გავლენის გამო – სხვა ეწევა, მეც მოვწევ. ეს შეიძლება იყოს ახალი შთაბეჭდილებების მიღების სურვილი, შეიძლება, ოჯახთან გაქვს დისკომფორტი და რაღაც ოპოზიციური ქცევის ჩადენა გინდა. 

ალკოჰოლის, თამბაქოსა და და სხვა ნარკოტიკული ნივთიერებების მოხმარების შემსწავლელი ბოლო კვლევა კი ადასტურებს, რომ ალკოჰოლი და თამბაქო ნამდვილად კარიბჭის როლს ასრულებს და არის რისკფაქტორი. 

ბავშვებში ინტერნეტდამოკიდებულება, ამ თემაზე ბოლოს დროს უფრო და უფრო მეტს საუბრობენ 

მშობლები და ძიძები ბავშვის დასამშვიდებლად ხშირად იყენებენ მობილურ ტელეფონებს, გაჯეტებს. ბოლო კვლევები მიუთითებს, რომ ეს დამაზიანებელია ბავშვებისთვის. ეს არის წარმოსახვითი ფერადი სინამდვილე, რომელიც გარედან გეძლევა. რადიოგადაცემებს ვაკეთებთ დარია რადიოში და ყველაზე არაპოპულარული საბავშვო ზღაპრებია. მშობლები ვერ აცნობიერებენ, რომ ეს აუდიალური ძალიან მნიშვნელოვანია. ის ავითარებს ფანტაზიას. ამის საშუალებას არ იძლევა მობილურით დანახული სამყარო. ეს იქნება დიდი პრობლემა, თუ საზოგადოებამ არ გააცნობიერა, რომ ბავშვებს უნდა ვეურთიერთოთ.  

ინტერნეტი ბავშვების ცხოვრებაში აღქმულია თანამედროვე საუკუნის განუყოფელ მოვლენად და ნაკლებად აღიქმება ეს, როგორც პრობლემა.

აქაც მივდივართ ბალანსისა და ზომიერების ცნებასთან. ეს თაობა ტექნოლოგიებთან შენობით არის. ტექნოლოგიის საუკუნეა და მშობელი ამაყობს, რომ მისი შვილი მასზე უკეთ ახერხებს ურთიერთობას კომპიუტერთან, მაგრამ, მეორე მხრივ, ზომიერებაა საჭირო. 

მსოფლიოს ჯანდაცვის ორგანიზაციამ სტანდარტები დააწესა, რამდენ ხანს შეიძლება, რომ გაჯეტი მოიხმაროს ბავშვმა სხვადასხვა ასაკში. 

აპრილში თბილისსა და ბათუმში საქართველოში პირველად ამოქმედდა სერვისი, რომელიც განკუთვნილი იქნება იმ ბავშვებისა და მოზარდებისთვის, რომლებიც ექსპერიმენტირებენ ფსიქოაქტიური ნივთიერებებით. ეს ცენტრები გახსნა თქვენმა ორგანიზაციამ, ევროკავშირის მხარდაჭერით. როგორც ცნობილია, საქართველოში ფსიქოაქტიურ ნივთიერებებზე მიზანმიმართული და სელექციური პრევენციის სერვისები აქამდე არ არსებობდა. როგორ მუშაობს ცენტრები?

ეს იყო ჩვენი დიდი ხნის გეგმა. პრევენციული რგოლი ადიქციური პრობლემის მართვაში ძალიან მნიშვნელოვანი რგოლია. პრევენცია ბევრად იაფი ჯდება და ბევრად უფრო სტაბილური შედეგი აქვს. 

ადიქციების პრევენციაში ძალიან მნიშვნელოვანი კვლევა ჩატარდა. გაანალიზდა 300-ზე მეტი კვლევა, რათა ენახათ, რა არის ეფექტიანი ადიქციის პრევენციაში. აღმოჩნდა, რომ ადიქციის პრევენციაში ეფექტიანია მოწყვლადი ოჯახების დახმარება. აი, მაგალითად, თუ გვინდა, რომ ბავშვს დამცავი ფაქტორები მეტი ჰქონდეს და რისკი შევამციროთ და თუ უკიდურესი სიღატაკის მიღმაა, ძალიან უნდა დავეხმაროთ ოჯახს დასაქმებაში, რომ დამცავი ფაქტორები ჰქონდეს ბავშვს, არ გააცდინოს სკოლა. 

აღმოჩნდა, რომ არ მუშაობს მედიაკამპანიები, მუშაობს ზრუნვა, სკოლის კურიკულუმში ჩართული პროგრამა და მუშაობს მეორეული პრევენციის სერვისი, რომელიც ჩვენ გავაკეთეთ თბილისსა და ბათუმში. ეს არის იმ ბავშვებისა და მოზარდებისთვის, ვინც უკვე ექსპერიმენტირებს. ვისაც პრობლემური ქცევა აქვს, სკოლას აცდენს. კანონთან კონფლიქტი აქვს. ეს სერვისი მუშაობს მულტიდისციპლინურად. სოციალური მუშაკი, ფსიქოლოგი, ადიქტოლოგი, ზოგიერთ შემთხვევაში, ფსიქიატრი, ცდილობენ, ოჯახის საჭიროება დააკმაყოფილონ. 

სერვისი შეიქმნა ევროკავშირის ფარგლებში, უფასოა და წელიწად-ნახევარი იქნება უფასო. ამ დროში უნდა მოვახერხოთ, რომ ეს სერვისი დააფინანსოს სახელმწიფომ ან ადგილობრივი მართვის სტრუქტურებმა. 

აზარტულ თამაშებზე დამოკიდებულების თემაზეც მუშაობს ეს ცენტრი? 

აზარტულ თამაშებზე შემუშავდა მოდული და აი, ახლა პილოტირება მოხდება. უფრო ხშირად მოდიან ქცევითი აშლილობის და კანონთან კონფლიქტში მყოფი მოზარდები. 

პირველადი პრევენციის ნაწილში დავიწყეთ ახალი პროექტი დაავადებათა კონტროლის ცენტრთან ერთად. სკოლაში ვაპირებთ მტკიცებულებითი პრევენციული პროგრამის დანერგვას.

ამ ეტაპზე მანდატურის ფსიქოლოგიურ ცენტრთან ვთანამშრომლობთ – ვწვრთნით ფსიქოლოგებს, შემდეგ კი ისინი 12 საპილოტე სკოლის პედაგოგებს გაწვრთნიან. ეს პროგრამა ცხოვრებისეული უნარ-ჩვევების განვითარებაზეა მიმართული –თამაბქო-ალკოჰოლსა და აზარტულ თამაშთან დაკავშირებული რისკებზე ცოდნას აძლევს. თითოეული სკოლა უნდა იყოს თვითკმარი. არ არის ეფექტიანი, როდესაც პოლიციელი მოდის და ჰყვება ნარკოტიკებზე. ეს უნდა იყოს სკოლის რუტინული კურიკულუმის ნაწილი. ეს უნდა ისწავლებოდეს, როგორც ჯანსაღი კვება, როგორც ჯანსაღი ცხოვრების რეჟიმი. 

ნეტგაზეთის მასალების სხვა გამოცემებში გადაბეჭდვის წესი
ავტორი: ლიკა ზაკაშვილი